Курт Воннегутын лекц

Америкийн зохиолч Курт Воннегут гэж нэлээн анархист маягийн нөхөр байлаа. Зайлуул саяхан 2017 онд өөд болсон. Олон хоржоонтой роман, тууж, өгүүллэгүүд бичсэн түүний "Ирээдүйд бичих захидал"-ыг манай ЧҮНДЖ хуудаснаа орчуулж гаргаж байсан удаатай. Тэрээр нэгэнтээ гоё өгүүллэг бичихэд хэрэгтэй найман зөвлөгөө өгсөн байдаг юм. Олныг эс өгүүлэн түүнийг нь хүргэсү.

1. Огт танихгүй хүний цагийг ашиглахдаа тухайн хүнд цаг дэмий үрлээ дээ гэж бодогдуулахгүй байх хэрэгтэй. 
2. Уншигчийн дэмжих ганц ч болтугай дүр өгөх хэрэгтэй. 
3. Дүр болгон ямар нэг юм хүсч байх хэрэгтэй, ганц аяга ус ч болох нь ээ. 
4. Өгүүлбэр болгон дүрийг илчлэх эсвэл үйлдлийг урагшлуулах гэсэн хоёр зүйлийн нэгийг хийх ёстой. 
5. Төгсгөлд аль болох ойрхон эхлэ. 
6. Садист бай. Гол дүр чинь хичнээн эелдэг энхрий, гэмгүй танхил байсан ч тэдэнд маш муу зүйл удаа дараа тохиолдуулж, уншигчддад тэдний хэр нуруутай гэдгийг нь харуул. 
7. Ганц хүнд л таашаал өгөхөөр бич. Хэрвээ цонхоо дэлгээд хамаг ертөнцтэй нөхцвөл чиний өгүүллэг хатгаа тусчихна. 
8. Уншигчдадаа аль болох хурдан, аль болох их мэдээлэл өг. Түгшүүр, хүлээлтийг чөтгөр аваг. Юу болж байгаа, яагаад, юунаас болоод гэдгийг уншигч бүрэн ойлгож, сүүлийн хуудсууд нь жоомонд идүүлчихвэл яаж дуусгахаа мэддэг байх ёстой. 

***

Курт Воннегутын 2004 оны 2-р сарын 4-ний өдөр нэг ийм лекц тавьж байсан байна. Өөр өөр зохиолуудын хэлбэрийг ийнхүү тайлбарлаж дуусаад хамгийн сүүлд иймэрхүү зүйл ярьжээ.

"...Маш сайхан зүйл тохиоход түүнийг анзаарч “Хүлээгээрэй, ийм юмыг аятайхан гэхгүй юм бол өөр юуг аятайхан гэхийг би мэдэхгүй юм” гэж хэлж сураад байгаа. Магадгүй та ч бас ийм зуршилтай болж болох юм шүү.

Тэгэхээр ингэе, би хэр удаан ярьснаа мэдэхгүй байна. 45 минут л ярих ёстой юм байгаам. За яах вэ, цааш ярих эсэхийг гар өргөөд л шийдчихье. Энд байгаа бүх хүмүүст хамаатай юм. Нас, хүйс, оюутан, багш ялгаагүй. Та бүхний хэд нь энэ боловсролын салбараар хүмүүжиж байх хугацааныхаа турш, бага сургууль, ахлах, их сургууль, их сургуулиас хойш гээд, аль ч хамаагүй үедээ чиний амьдралыг баяр баясгалан, бахархал хүндлэлтэй болгодог тийм багштай байсан бэ? Тийм багштай байсан хүн нь гараа өргөөч. Сайн байна. Тэгвэл одоо тэр багшийнхаа нэрийг дэргэдээ суугаа хүнд хэлэхгүй юу.

Болсон уу? Ийм л юмыг аятайхан гэхгүй юм бол өөр юуг аятайхан гэхийг би мэдэхгүй юм. Хөгжим өгнө үү."

гэж хэлээд лекцээ дуусгаж, юм бичсэн самбарыг тойрон бүжиглэсээр гарч оддог. Ер нь нэлээн ухаалаг хүн байсан санагддаг юм.

Мэдээлэл бэлтгэсэн: Д.Цогчулуун (ЧҮНДЖ)
Жич: Энэ бичлэг дээрх лекцийн өөр нэг хувилбарыг энэхүү линкээр орж уншаарай.
https://www.brainpickings.org/2012/11/26/kurt-vonnegut-on-the-shapes-of-stories/

Яруу найргийн өдөр гэхээр нь...

СИЛВИА ПЛАТ - ТОЛЬ

Би тод томруун бас мөнгөлөг. Төсөөлөл надад үгүй.
Харсан бүхнийг чинь даруй хамж би залгилна,
Хайр, хар үгүй яг л байсан тэр чигээр нь.
Харгистаа биш ээ би, зүгээр л үнэнч...
Хүрээ дөрвөн өнцөгтэй бурхны жижигхэн нүд төдий.
Өөдөөс харсан ханыг өдөржингөө ширтэн би бясалгана
Өнгө нь ягаан, бас цоохор. Зөндөө удаан тийш ширтсээр
Зүрхний минь нэг хэсэг хэмээн бодох болсон. Заримдаа тэр анивчина,
Зүс царай, түнэр харанхуй байсхийгээд л биднийг салгана.

Би одоо нуур мэт. Бүсгүй миний дээрээс өнгийнө,
Бүх биеийг минь нэгжиж, өөрийгөө хайна.
Тэгээд цааш эргэнэ, нөгөө л худал, хуурмаг руу, сарны туяа, зулын гэрэл рүү.
Ар нурууг нь би харна, аанай л үнэнчээр, бас харуулна.
Зангирах нулимс, зангах хөдөлгөөнөөрөө намайг тэр урамшуулна.
Чухал билээ би түүнд. Чиглэж ирдэг, бас буцдаг.
Түнэр харанхуйг зүсэж түүний царай өглөө бүр ирдэг.
Жаахан охин дүрээ надад живүүлсэн түүн рүү, хөгшин эмгэн
Өдөр өдрөөр, дотроос минь, загас мэт чимээгүй зүтгэсээр.

The Mirror by Sylvia Plath

I am silver and exact. I have no preconceptions.
Whatever you see I swallow immediately
Just as it is, unmisted by love or dislike.
I am not cruel, only truthful---
The eye of a little god, four-cornered.
Most of the time I meditate on the opposite wall.
It is pink, with speckles. I have looked at it so long
I think it is a part of my heart. But it flickers.
Faces and darkness separate us over and over.

Now I am a lake. A woman bends over me,
Searching my reaches for what she really is.
Then she turns to those liars, the candles or the moon.
I see her back, and reflect it faithfully.
She rewards me with tears and an agitation of hands.
I am important to her. She comes and goes.
Each morning it is her face that replaces the darkness.
In me she has drowned a young girl, and in me an old woman
Rises toward her day after day, like a terrible fish.

СИЛЬВИЯ ПЛАТ

Я - точное, серебряное. Я без предубеждений.
Что ни увижу - глотаю сразу,
Как оно есть, незамутненное любовью, неприязнью.
Я не жестоко, только лишь правдиво -
Глаз маленького Бога о четырех углах.

Чаще всего я созерцаю стену супротив,
Ту, розовую, в крапинку. Так долго я глядело,
Что кажется теперь, она есть часть меня. Но меркнет свет,
И тьма и лица нас разделяют снова, снова, снова...

Теперь я - озеро. И женщина склонилась надо мной,
Исследуя мои сокровища, пытаясь
Найти себя, какая она есть.

Потом она идет к лжецам - к Луне, к свеч`ам.
Я вижу ее спину,
отражаю
ее и преданно, и верно.

Она вознаградит меня слезами, заламыванием рук.
Я в`ажно для нее. Она то возникает, то уходит.
И утром
ее лицо встает на смену тьме.
Во мне
и утопила
она молоденькую девушку.
Во мне
старуха к ней встает день ото дня,
как жутко-неминуемая рыба.

РАДИОТОЛГОЙТЫН ГАЖИГ

Радиотолгойт хамтлагийн энэ дуутай хэзээ анх танилцсанаа санадаггүй юм. Нэг л мэдэхэд сонсдог болчихсон байсан. Дууных нь үгийг бараг хаана ч хэрэглэсэн болохуйц, амьдралын бүхийл нөхцөл байдалд хөрвөх чадвартай гэж мэгээд. Олон үг нуршилгүй орчуулсан үгээ толилуулъя.

РАДИОТОЛГОЙТЫН ГАЖИГ

Энд ирээд байхад чинь
Эгцэлж би харж чадаагүй
Ай чи яг л тэнгэрийн дагина мэт
Арьс чинь тэсгэл алдан уйлам

Өд мэт чи хөөрнө
Өөрийн төгс гоёмсог ертөнцдөө
Өө би онцгой байсан болоосой
Өвтэгш чи новшийн онцгой

Гэтэл би гажиг, гөлийж хэвтсэн мэдрэл
Үхсэн элийгээ би энд хийнэ вэ?
Байх ёстой газар минь энд биш.

Шаналах, өвдөх хамаагүй
Шийдвэр бүртээ эзэн суумаар
Тэгш гоо биеийг хүснэ би
Төгс уяхан сэтгэлийг ч бас

Ойрхон байхгүй үед минь
Онцгойлон намайг үгүйлээсэй
Өвтэгш чи новшийн онцгой
Өө би онцгой байсан болоосой

Гэтэл би гажиг, гөлийж хэвтсэн мэдрэл
Үхсэн элийгээ би энд хийнэ вэ?
Байх ёстой газар минь энд биш.

Бүсгүй минь гараад явлаа,
Бүр хол зугтаад одов,
Бүсгүй минь гүй, гүйгээрэй, гүй.

Баясал төрүүлдэг бүхнээ хий
Бодолд орж ирсэн бүхнээ
Өвтэгш чи новшийн онцгой
Өө би онцгой байсан болоосой

Гэтэл би гажиг, гөлийж хэвтсэн мэдрэл
Үхсэн элийгээ би энд хийнэ вэ?
Байх ёстой газар минь энд биш.
Байх ёстой газар минь энд биш.

Sarah McLachlan - Angel

Дагинаст тэврүүлээд, та минь
дүүлэн одов эндээс
түнэр харанхуй, цэвдэг хүйтэн энэ хорвоогоос
төгсгөлгүй сүүдэгнэх айдсаан орхиод
уруулдаа инээмсэглэл тодруулсаар
унаж салбарсан бүхнээсээ хагацан одов
тэнгэрийн дагинын тэвэрт, та минь, дээшээ
тэндээсээ амар амгаланг олох болтугай.

Эмили Дикинсоны шүлгүүдээс

Америкийн яруу найрагч Эмили Дикинсоны шүлгүүдээс хоёрыг орчуулснаа та бүхэнд толилуулъя. Таалан болгооно уу.

 **** 

Төгс амгалан ноёрхов гэж үе үе би боддогсон,
Тэр нь гэвч алсад, даан ч хүрэх аргагүй.
Сүйрэлд өртсөн хүмүүн эрэг харав хэмээн баярлавч
Энгүй далайн дунд хаа ч хүрэх аргагүй,

Үйлс нь хаясан хүмүүн чи үхэн зүтгэж, харуул
Горьдлого үгүй, яг л над шиг,
Хуурмаг эрэг хэдийг харсны эцэст
Хөрсөн дээр хөл тавихыг.

 ****

Цуургаа тайлаач Үхэл минь ээ!
Цөхөрч туйлдсан түмнийг оруулаач
Гиншин гаслах дуу нь бүдгэрч
Гишгэх газрынх нь тоо гүйцжээ

Таны шөнө хамгаас аниргүй
Таны тэврэлт хамгаас чанга
Таныг эрэхүйеэ дэндүү ойр
Таныг дурсахуйяа дэндүү нандин.


Орчуулсан: Д.Цогчулуун, Д.Оюунгэрэл (ЧҮНДЖ)
Зургийн эх сурвалж: https://www.thefamouspeople.com/profiles/emily-dickinson-121.php

Dire Straits - Зэвсэг нэгт ахан дүүс

2002/03 оны алдад биднүүс Let it be гээд бааранд орж тэндхийн Черчил гэдэг хөөстийг их зооглодог байв. Бараг орой болгон орж суудаг байсан учраас тэндхийн дижэй эд нартай нь мэндийн зөрөөтэй болчихсон. Гөлийсөн хог чинь нэг удаа тэнд төрсөн өдрөөрөө сууж байхад "За манай байнгын үйлчлүүлэгч Цогоодоо..." гэж ирээд дуу тавьж өгч байсан гар даа. хаха. Гэхдээ тэр залуу миний хөгжмийн сонирхолд маш том хувь нэмэр оруулж өгсөн ачтан юм. Нэрийг нь мэдэхгүй л дээ. Нэг өдөр сууж байтал нэг хуудас цаас бариад хүрээд ирэв. Баахан хамтлагийн нэрүүд одоо санаж байгаагаа энэ Dire straits, The Who, Def Leppard, Motley Crew энэ тэр гээд хуучны нэлээн хэдэн хамтлагуудын нэртэй жагсаалт. Бид нарыг айтигийн компанид ажилладаг, интернэтээс дуу хуур татаж өгч чадна гэж мэддэг байсан юм л даа. Тэр хамтлагуудын цомгуудыг интернэтээс татаад файлаар өгөөч гэлээ. Бид хэд тэгэхэд КазаА ашигладаг байсан юм. Хайж олоод татаж цуглуулах гэж овоо хэдэн өдөр болсон. Тэгээд татсан дуунуудаасаа сонсож байгаад л энэ Даир Страйтст ухаангүй дуртай болчихсон хүн дээ. Яагаад ч юм гитарынх нь аялгуунд нь ховсдуулаад л.

Эдний олон сайхан дуунуудаас магадгүй хамгийн их сонссон, сонсох дуртай дуу энэ байх. Дууны үгийг их анхаарч, аялгуунд нь нааж сонсох дуртай болохоор ингээд орчуулчихмаар санагдаад байдаг юм. Марк Ноффлер өөрөө энэ дууныхаа талаар ярихдаа "Үхэж буй цэргийн яриа" гэж хэлсэн удаатай.

Dire Straits - Зэвсэг нэгт ахан дүүс

Будан хөшиглөсөн эдгээр уулс
Одоо миний гэр болов, гэвч
Өргөн тал хөндий нутагт
Өөрийн минь гэр хэвээр

Хөдөө нутаг, мал ахуйдаа
Хэзээ нэгэн цаг чи харина
Зэвсэг нэгт ахан дүүсийнхээ төлөө
Галт шуурганд дүрэлзэн шатсаар
Гаслант талбарыг туучихаа зогсоно.

Тарчлан зовохыг чинь би харсан
Байлдаан ширүүсч, алалдан тулалдах бүрийд
Бие сэтгэл минь шимшрэн шаналж байвч
Айдас, зовлонгоо тэвчсээр
Алхам ч холдолгүй үргэлж хамтдаа
Зэвсэг нэгт ахан дүүс минь

Дэндүү олон өөр өөр ертөнцүүд
Тоолшгүй олон өөр өөр наран
Хорвоо ертөнц ганцхан атал
Хүмүүн бидний хувьд дэндүү олон
Гэрэлт наран ийнхүү тамыг зорив.

Өрлөгчний гаслан

Ажлын байрны аюулгүй байдлын тухай миний мэдэх хамгийн шилдэг ухуулга. Мэддэг улс даан ч цөөхөн байх л даа.

ӨРЛӨГЧНИЙ ГАСЛАН

Эрхэм ноёнтон танд өөрийн золгүй явдлаа өчье.
Яг үүнийг бичиж ахуйдаа яав ч сайн харагдахгүй ээ, би.
Хамаг бие минь хөхөрч харлаад, хацар нүүр минь үхлийн саарал.
Энэхүү захиаг бичиж, энэ өдөр очоогүйн шалтгааныг учирлая.

14 дүгээр давхарт ажиллахдаа хэсэг тоосгыг цэвэрлэх хэрэгтэй боллоо.
Тээр дээрээс тоосго шидэх тийм ч сайхан санаа биш.
Адайр ааштай ахлагч уурлаад
Ар нуруундаа үүрэг бэхэлж доошоо зөө хэмээв.

Тоолж баршгүй тэр олон тоосгыг улаан гараар зөөх, үгүй мөн удаан болохоор
Торх оосорлож өргөөд газарт гадаслаж бэхлэв.
Бушуу түргэн амжуулах гэсэндээ яарахдаа
Дүүрэн тоосготой торх өөрөөс минь хүнд байх юм гэж санасангүй.

Газарт бэхлэсэн аргамжийг тайлахад гараас минь угзраад тугалга шиг л хүнд
Бэхэлгээ олсыг зуурсан чигээр дээш би одов.
Пуужин аятай хөөрөх зуураа замын талд
Доош унах торхтой таарлаа.

Газрыг зорин хурдлах торх мөрийг минь хугалаад одоход
Гаслан дүүлсээр би оройд тулж дамрыг мөргөлөө.
Өвчиндөө манарсан би олсоо тас зуурсаар
Өнөөх торх харин тэр доор хагас ачаагаа газраар тараав.

Торхоор дүүрэн тоосгоны тал нь асгараад унахын цагт
Миний жин түүнийхээс илүү болох нь гарцаагүй, би доошоо.
Өвчиндөө шаналсан би өнөөх олсоо тас зуурсаар
Өөдөө хурдлах тээгэлсэн торхтой замын талд ахиад л тулгарав.

Өндөр барилгын тал дунд тохиосон энэ тулгаралтын хүчээр
Таарсан газар бүрт өвчин үлдээж, тархи толгой минь доргисон ч
Газар уруу чиглэн унахдаа олсоон би тас зуурсаар
Торхноос унаж газраар тарсан тоосгонуудын дээрээс яг газардав.

Хөсөр унаад хэвтэх зуураа хамаг аюул өнгөрсөнд тооцсон боловч
Хүнд торх дээшилсээр дамарт тулж ёроол нь задарлаа.
Шүршүүр аятай тоосгонууд над дээр унахад зайлах аргагүй би хөөрхий.
Шаналж зовоод, цусанд хутгалдан хэвтэхдээ гайтай олсыг хаялаа.

Торгоох юмгүй болсон торх доош хурдалж эхлэв.
Зугтах аргагүй миний яг дээрээс унав.
Гурван хавирга, зүүн гарыг минь хугалсан тул
Ажилдаа ирээгүйг минь ойлгож үзээч хэмээн би хүснэм.

Рохирримын довтолгоо

Шинэ бүлгэмдээ мэндийн сэржим болгож энэхүү богино орчуулгыг өргөе ээ. Хаа нэг онгод залрахад энэ мэт зурвас орчуулга оруулаад байх байх аа.

Зохиолч: Жон Роналд Роуэл Толкин
"Бөгжний эзэн" гутгаар дэвтэр: Хаантан дахин залрав
Боть 5, Бүлэг 3: Рохирримын довтолгоо (хэсэгчлэн хөрвүүлэв)

Тэр дуунаар атирч асан хаантны дүр гэнэт цэхрэв. Өндөр бөгөөд бардам төрхийг олсон тэрбээр дөрөөн дээрээ өндийн зогсож урд хожид эгэл хүмүүний хэзээ ч гаргаж байгаагүй цээл тунгалаг хоолойгоор машид их дуун гаргаж уухайлруун:

Босоцгоо, босоцгоо, Тэодэны морьтнууд аа!
Бузар үйлс сэргэсэн байна: гал бас хөнөөл!
Жадаа сэгсэртүгэй, бамбай хамхалтугай,
Илдэт өдөр, цуст өдөр, наран эндээс мандтугай!
Мордоцгоо, довтолцгоо! Гондор руу давхицгаа!

Чингээд тэрээр өөрийн тугч Гутлафаас их эвэр бүрээгээ авч үлээхэд үлэмж хэтий хүчийг нь эс дийлсэн бүрээ бутран уналаа. Тэр даруй түүний дагуул дайчдын бүхий л бүрээнүүд дуу дуугаа авалцан нүргэлэх тэрхэн агшнаа Роханы эвэр бүрээн дуу уудам талын угалз, уул хадны аянга мэт нэн сүртэй.

Мордоцгоо, довтолцгоо! Гондор руу давхицгаа!

Гэнэт хаантан Цасандэлтээ давиран гуугалахад хүлэг нь дүүлэн цахилав. Ногоон зүлгэн дээрх цагаан морь бүхий туг нь түүний ард салхин дэрвэлзэн намирахад тэрбээр түүчээлэн давхисаар. Түүний араас бүлийнх нь хөлөг баатрууд нүргэлэн довтоллоо. Гэвч тэр бүгдийн урд. Эомэр ч тэнд давхина. Дуулганы нь цагаан дэл салхин мэт довтолгоонд арагш суналзан намирна. Тэргүүн эорэдын эгнээ далайн давалгаа эрэг цохин хөөсрөх мэт нөмрөн давалгаалсан ч Тэодэнийг аанай л эс гүйцнэ. Хувилгаан чадлыг олсон мэт, эс бөгөөс эцэг өвгөдийн тулааны хилэнт уухай судсанд нь гал мэт цахилан харгилдаж тэрээр Цасандэлт дээрээ эрт цагийн бурхан мэт бахтайяа, эгээ л энэ ертөнцийн балчир ахуйд Валарын тулаанд цавчилдаж асан Агуу Ороме аятай сүрлэг заларч явна. Алтан бамбайгаа өргөхөд, ай хайрхан, Наран мэт гялбам гэрэлтэж, хүлэг морины нь туурайд цавчигдах өвсний толгой ногоорон дүрэлзэв. Өрүүн цэлмэж, тэнгисийн цэнгэг салхин үлээхийн хэрээр бүрий гийн Мордорын цэргүүд хэлмэгдэн цочирдож, аврал эрэн зугтсаар, алуулах нь алуулж, хилэнт туурай тэднийг цавчлан давхисаар. Тэр агшинд Роханы дайчид уухайн дуу өргөлөө, алан цавчих зуураа аялгуу дуугаан өргөцгөөнө. Тулааны бахдал тэднийх тул бахдан хөөрсөн дуу нь баяр бөгөөд түгшүүрийг Хот хүртэл түгээлээ.

2019.02.20
Цогоо

Пинк Флоид - Цаг хугацаа

Сая цайны цагаар агуу Пинк Флоидын "Цаг хугацаа"-г монголчлох хүсэл гэнэт оргилоод өнгөрөв. Ямар ч гэсэн эхний байдлаар нэг иймэрхүү маягтай. Муухан л болох шиг боллоо. Санал шүүмж бичээрэй нөхөд минь.

Пинк Флоид - Цаг хугацаа

Дүнсгэр өдрийг дүүргэх агшин бүр цохилон арилсаар
Залхуурч ганьхаран цагийг чи дэмий нөгцөөнө.
Төрөлх суурингийн шороог бужигнуулан хэсүүчилсээр, чи
Хэн нэгэн, эсвэл юу ч юм замыг чинь чиглүүлэхийг хүлээсээр.

Наранд ээж хэвтсээр залхаад
Гэртээ сууж гаднах бороог ширтэнэ.
Нас залуу, амьдрал урт гэсээр
Өнөөдрийг чи дэмий өнгөрөөнө.

Гэвч нэг л өдөр чи ухаарна
Гэмгүй арван жил ийнхүү өнгөрснийг мэднэ.
Гүйж эхлэхийг хэн ч чамд сануулсангүй
Гарааны дохиог мэдэлгүй өнгөрөөжээ.

Тэгээд чи гүйнэ, нарыг элдэж зөндөө гүйнэ, нар шингэнэ
Тойргоо гүйцээгээд араас чинь нэхэн гарч ирнэ
Нар яг л хэвээрээ, харьцангуй, харин чи хөгширсөөр
Амьсгаа чинь богиноссоор, өдөр ирэх тутам үхэлд ойртсоор.

Жилүүд улам богиносч
Цаг улам л ховордоно
Төлөвлөсөн бүхэн огт үгүй болж,
Эсвэл хагас хуудас эрээчвэр болно
Аниргүй цөхрөлдөө хоргодох гэдэг Англи зан.
Цаг нэгэнд оджээ
Дуу минь ч дууслаа
Хэлэх үгс дахиад байгаа гэж бодсонсон.

Гэр минь, гэртээ би эргэн ирлээ
Чадаж байгаа дээрээ энд байхыг хүсэх юм
Даарч ядраад гэртээ ирлээ
Дулаан галын илчинд яс амар, сайхан юм.

Алсад, талбайн чанад
Төмөр хонхны дуу хангинана
Итгэл өвөрлөгчдийг өвдөг сөхрүүлэн
Зөөлөн уншлагат шидэт тарнийн дууг анирдуулна.

ЦАХИЛЖ ЯВАА ГӨРӨӨС

Дарма Батбаяр гуайн туужаас төрсөн сэтгэгдэл 

Цахилж яваа гөрөөсийг би их олон удаа уншсан. Богинохон болохоор нь байсхийгээд л барьж авч уншдаг хэдэн номуудын минь нэг юм. Анх уншихдаа юу бодож үлдсэнийг бүү мэд. Юу ч ойлгоогүй зүгээр л уншаад өнгөрсөн ч байж мэднэ. Нэлээн хойно л ахин дахин унших бүрийдээ их бадрангуй сэтгэлтэй үлддэг болсон санагдана. Хайргүй болоод орхиж явсан нөхрөөсөө хөл хүндтэй үлдэж байгаа Дэжид, хүү Цэдэн-Иш хоёртой цуг аадар борооноор сэтгэл түгшин суухдаа “Хөөрхий дөө, бүсгүй хүн шүү дээ” гэж өөрийн эрхгүй өр өвдөн уншдагсан. Сүүлд уншихдаа “Манай Дэжид ч нуруутай бүсгүй дээ” гэсэн нэг бахархалархуу юм мэдэрсэн юмдаг. Нэг л зохиолыг ингээд олон дахин уншсаар байгаад Дэжидийг хэзээний таньдаг болсон мэт санагдаж, хэдийгээр унших болгонд дандаа л хийдэг тэр үйлдлээ хийж байгаа ч тухай бүрт нь “уухайс, ёстой зөв” хэмээн урамшуулан бодох болсон хүн билээ би. Хүний дотор хэр их амьдрал, хэр их эрч хүч байгааг зовлонд хэр нугарч байгаагаар нь харж болох юм гэж уншсан олон номоосоо ойлгох болсон ба ялангуяа энэ зохиолоос амьдралын хүнд цохилтод хүч мөхөстөөд сөхөрч болох ч хэсэг амсхийгээд улам хүчтэй урагшилж болох юм гэдгийг маш сайн ухаарсан.

Анх уншихдаа Дамбыг их буруутгадаг байлаа. “Эхнэр хүүхдээ хаяад явж л байдаг, хөгийн ч эр бол доо” гэж зэвүүрхэн боддог байв. Гэхдээ л хэдий сэтгэл хөрсөн ч нөгөө хоёрыгоо гэсээр байсан нь түүнийг бас ч гэж хүн сайтай залуу юм даа гэсэн сэтгэгдэл төрүүлж билээ. Тэгээд “уг нь хүн чанартай гайгүй байрын энэ залуу яагаад эхнэр хүүхдээ орхиход хүрэв?” гэсэн асуулт сэтгэлд минь урган гарахад мань эрийг өөрөөсөө нэг өмгөөлж үзэх санаа төрөв.

Дамбын хувьд жигтэйхэн аж ахуйч, арвич хямгач, гарын уртай гээд муулах юм байхгүй. Ажилсаг хүний сэтгэлд бусдын хийсэн юм барагтай бол хүрдэггүй тал байдаг болохоор юм бүгдийг хань ижлийнхээ өмнөөс орж хийсээр байгаад нөгөөхийгөө яахын аргагүй өөрөөсөө хамааралтай болгочихдог нэг тийм зүй тогтол шиг юм байдаг билээ. Хавь ойрынхны аж амьдралаас үүдэн гарсан дүгнэлт л дээ. Дамба, Дэжид хоёрт тиймэрхүү л юм болсон байх. Тэгээд ажилсаг шаламгай Дамбын нүдэнд санаачлагагүй, даруухан Дэжид нэг л унхиагүй хүн болж, сэтгэлийг нь хөдөлгөхөө болио биз. Нөгөөтэйгүүр хайр дурлалын асуудалд хүн бүр хувиа хичээдэг болохоор Дамба ч гэсэн бас юм мэдэрмээр л байсан байсан байлгүй. Тогоохүүг бараадаж эхэлсэн нь үүнээс л болсон. Өөрөөр хэлбэл Дамба Дэжид хоёрын харьцаа нэгэн хэвд орж тогтоход Дэжидийн сэтгэл хангалуун, Дамбынх дундуур хоцорсон ба Дамба дундуур сэтгэлээ Тогоохүүтэй нөхцөж дүүргэжээ. Дамбын талаас бодоход нэг иймэрхүү.

Гэхдээ Дэжидийн сэтгэл үнэхээр хангалуун байсан уу? Хэлэхэд хэцүү л юм. Түүнийг аминдаа арчаагүй, залхуу хэмээн Дамба бодон сууж байсан. Үнэхээр тийм гэж үү? Магадгүй. Гэхдээ дээр Дамбыг өмөөрсөн шигээ Дэжидийг ч бас өмөөрөхөд, мань хүн аавын гэрээс шууд авааль нөхрийн гарт ирсэн, амьдралдаа өөрийн дураар шийдвэр гаргаж байгаагүй бөгөөд үргэлж л хэн нэгнийг түшиж, дагасаар өдийг хүрсэн. Дамбаар хамаг шийдвэрийг гаргуулж өөрөө санаа амар суусаар ирсэн Дэжидэд амьдралын эрч хүч гэхээр юм байсангүй. Зүгээр л өдөр тутмын амьдрал. Нэгэн хэвийн. Өөрөөр хэлбэл Дэжидэд ерөөсөө хувь хүний хувиар хөгжих боломж гарч байгаагүй. Сэтгэлээр унаж, нөмөр нөөлөг хүсэмжлэх үедээ Жигжидэд дорой зан гаргасан боловч тэр дороо өөрийгөө татаж чаддаг. Амьдралын хүнд цохилтод хэрхэн хариу үзүүлэхээс тухайн хүний чанар илэрдэг гэж үзвэл Дэжид өөрийн мэддэггүй байсан хатуужлыг нөхөртөө хаягдсанаар олж уу гэлтэй.

Хөлөө бохироод хэвтэж байгаа гөрөөс гэж Дамбын харж байсан хүрэл цутгамал гөрөөс Дэжидийг зүүдэнд нь хаяад цахилан одож байгаагаар амьдралын эрч оргилон гарч, дараагийн амьдралдаа итгэл төгс алхан орж байгааг дүрслэв үү гэж бодогдоод байдаг юм.

Эндээс харахад ширгээд удсан хайр, ирэхгүй нь илэрхий халамжинд хоргодож аз жаргалгүй газар биесээ зовоон нэг нэгэндээ тээг болж хар яр хийн суух нь яав ч хүний амьдралын эрхэм зорилго биш ээ. “Чамайг аз жаргалгүй болгож байгаа зүйлсийг хаяж одох зоригтой байж үзээрэй” хэмээн оросын нэгэн кинон дээр ухаант өвгөн захьдагчлан өөрийн мэдэлгүй яваад орчихсон урхинаасаа зүтгээд гарч чадах сэтгэлийн тэнхээтэй байх хэрэгтэй гэж бас бодогддог. Гэхдээ мэдээж амьдралаа ийнхүү урхи болтол нь явахгүй байх нь хамгийн чухал зүйл биш гэж үү?

Номын сэтгэгдлээ сийрүүлсэн Цогоо

2019 оны 2 дугаар сарын 14-ний өдөр хуудаснаа залав.
Зургийн эх сурвалж: https://www.desibucket.com/animals/mammals/flying-deer/ 

Маргаашийн нар луу хамт аялах уу?

Энэ дууг ингэсгээд дуулбал хэл хугарах байх даа?

I sing through the icy wind
An empty street will end here and now
The light will shine, into the city
Past the intersection
Up the speed
Drops of rain against the windshield
Reminisce of you, into the city

Oh oh feel this gravity
Flowing through my pulse
The adrenaline
Pumping to my heart
The serotonin
There’s nowhere to pull back now
Oh oh feel this gravity
Floating up from the seat
My body
Parting away from sorrow
This instant

The melodies have long since forgotten
Let’s trip together to tomorrow's sun
Towards the flaming horizon of the cloudless sky
A trip to face the moon in the twilight

Rushing towards nocturnal realms
We are
Dancing through the whole night
I’m the queen
A loaded gun won’t be fired
Life won’t have burst if you keep still
Everything’s stale
Please change

This beat goes to my feet
Crawl up around the hip
Whole body’s wet with melodies
Oh oh feel this gravity
Flowing through my pulse
The adrenaline
Pumping to my heart
The serotonin

The melodies have long since forgotten
Let’s trip together to tomorrow's sun
Towards the flaming horizon of the cloudless sky
A trip to face the moon in the twilight

САНСРЫН ГАЖУУДАЛ

САНСРЫН ГАЖУУДАЛ

Газраас хошууч Томыг дуудаж байна
Газраас хошууч Томыг дуудаж байна
Уургийн бэлдмэлээ уугаад дуулгаа өмсөнө үү
Газраас хошууч Томыг дуудаж байна (арав, ес, найм, долоо, зургаа)
Тоолж эхэллээ, хөдөлгүүр асаалаа (тав, дөрөв, гурав)
Гал өглөө, бурхан таны ивээх болтугай (хоёр, нэг, хөөрлөө)
Газрын хяналт хошууч Томд хандаж байна
Та үнэхээр зорьсондоо хүрч чадлаа
Хэний өмсгөл өмсөж байгааг тань сонингууд сонирхоцгоож байна
Зориг тань хүрвэл бортгоноосоо гарах цаг болжээ

Хошууч Томоос газрын хяналтыг дуудаж байна
Босго даваад бортгоноосоо би гарч байна
Хачин жигтэй хөөрөн байна би
Одод ч өнөөдөр онцгой сонин харагдана
Яагаад гэвэл
Энэ тугалган лаазанд сууж байна би
Дэлхий эх тэр доор цэнхэртээд
Дээрээс би юу ч хийж чадахгүй
Зуун мянган бээрийг туулсан ч
Зүгээр л хөдөлгөөнгүй хэвээр
Хүрэх замыг сансрын хөлөг минь мэднэ
Ханьд минь миний хайртайг дамжуулаарай, тэр минь мэднэ

Газрын хяналтаас хошууч Томыг дуудаж байна
Хэлхээнд чинь гэмтэл гарчээ, нэг юм болохоо байж
Сонсож байна уу намайг, хошууч Том?
Сонсож байна уу намайг, хошууч Том?
Сонсож байна уу намайг, хошууч Том?
Сонсож ба...

Энд би тугалган лаазаа тойрон хөвсөөр л
Сарны мандлаас тэртээ дээгүүр
Эх Дэлхий минь тэртээ цэнхэртсээр
Миний хийж чадах юм нэгээхэн ч үгүй

КАРЛ САГАН ӨГҮҮЛРҮҮН

Ном гээч юутай гайхалтай эд вэ. Модоор хийсэн хавтгай энэ зүйл уян хэсгүүдээс бүрдэх ба дээр нь жижигхэн хар зүйлс инээдтэй гэгч нь жирийлдээд.

Гэхдээ, тухайлж түүнийг харлаа л бол өөр хүмүүний ухаан бодолд ороод явчихна. Магадгүй өөд болоод өчнөөн мянган жил ч болсон хүн байж мэднэ. Мянганы тэртээгээс л тэрхүү зохиолч таны толгой дотроос тантай машид саруул, цэцэн цэлмэг хүүрнэнэ.

Бичиг үсэг гээч нь магадгүй хүн төрөлхтөний хамгийн тэргүүн нээлт байх нигууртай. Хэзээ ч нэгнээ харж байгаагүй, хэдэн үеэр алслагдсан хүмсийг хүртэл хооронд нь дотносуулах увдистай. Ном бол цагийн эрхшээлийг сөрөгч. Ном бол хүмүүнийг ид шид бүтээх чадалтай гэдгийг биет баталгаа.

2019 оны ууган сарын отгон өдөр Монгол хэлнээ буулгасан Цогоо.

(Карл Саганы үгийг дүрсэнд буулгасан Chris Riddell)

КИНО СОНИРХОН ҮЗЭГЧИЙН СЭТГЭГДЭЛ

Ойрмогхон хэд хэдэн монгол кино харлаа. Уг нь харагдах байдал юм хум нь их гоё болжээ. Улаанбаатар ч сайхан харагдах юм. Гэхдээ л үзээд дуусахад урам хугарах нь их юм аа. Харилцан яриа, жүжиглэлт зэрэг мэдээжийн яриануудыг орхиод өөрт бодогдож явдаг зарим юмыг хэлье л дээ. Би зүгээр л үзэгчийн хувиар хувийн бодлоо хэлж байгаа гэдгийг бодолцон үзнэ үү.

Уран бүтээлч нар ямар сэдэв барьж, сэтгэлийн дуудлагаараа ямар кино хийх нь тэр улсын өөрсдийн асуудал мөн хэдий ч бас нэг том зургаа харвал их сайхан гэгээтэй юм хийж баймаар байна аа. Амьдралд болж бүтэхгүй юм байгаа нь үнэн, ядуу байгаа нь үнэн, архидан согтуурах явдал газар авсан нь үнэн, орон гэрийн хүчирхийлэл байгаа, салах нийлэх сүүлрэх явалдах явдал байдаг нь үнэн. Гэхдээ тэр болгоныг нэгд нэгэнгүй харуулах хэрэг байдаг ч юм уу. Гэр бүлийн нандин холбоотой, хүчтэй гэр бүлийг харуулахын тулд заавал аль нэгийг нь сорилтод оруулах албагүй л дээ. Хамтдаа бэрхшээлийг сөрж байгаагаар харуулж болно шүү дээ. Сэтгэлийн хаттай, хүчирхэг эмэгтэй хүнийг харуулахын тулд заавал өөр хэн нэгнийг муу хүн болгож харуулах шаардлага ч байхгүй гэж боддог. Хүчирхийлүүлж зовж байгаа, тэгээд тэрнийгээ ялан дийлж байгаа хүнийг харуулахдаа ихэвчлэн үйлдлийг нь шууд харуулах, тэгээд ялан дийлж байгааг нь ч бас яг эргээд нөгөө хүнд нь хүч хэрэглэж байгаагаар харуулдаг нь миний бодлоор тун буруу. Тэрийг үзсэн хүүхдийн сэтгэлд юу буух вэ? “Хүнийг ингэж хүчирхийлдэг юм байна. Эргүүлээд тэр хүнийг хүчирхийлж өшөөгөө авах нь зөв юм байна” гэсэн далд илгээмж үзэгчдэд очно шүү дээ. Ерөөсөө л хэрхэн хүчирхийлэл үйлдэх вэ гэсэн гарын авлага, сурах бичиг л болно.

Манайхан нэг гоё том том төсөл хэрэгжүүлмээр байна шдээ. Монгол хүн дэлхийг аварч байгаа маягийн ч юм уу, эсвэл ирээдүй рүү аялж байгаа ч юм уу. Яг ямар сэдэвтэй нь хамаагүй ч үзсэн хүн ирээдүйн талаар сайхан бодолтой үлдэх, хүүхдүүд “би том болоод ийм хүн болно оо” гэж бодогдохуйц нэг тиймэрхүү кинонууд хиймээр байна шүү дээ. Охин маань кино үзэх их дуртай. Ялангуяа ид шид, уран зөгнөлт чиглэлийн кинонуудад бүр дуртай. Үзэхээрээ “би Хэрмайони болно” эсвэл “Би Галадриэл” гэх мэтээр дүрүүдэд өөрийгөө оноож үздэг. Монгол кино үзэх дургүй. Үзэхээрээ ямар нэг дүр өмчилж авдаггүй.

Манайхан уран бүтээлч хүмүүсийг нийгмийн “соён гэгээрүүлэгчид” гэж хүндэтгэн үздэг байсан. Одоогоор бол манай хэд “улам бухимдуулагчид” болчихоод л байна. Сайхан юм хий л дээ. Дашрамд хэлэхэд, уйлуулсан болгон сайн бүтээл биш. “Сайхан кино болжээ. Зөндөө уйллаа” бол магтаал биш шүү. Муу кино үзээд “арай ч дээ” гэж сэтгэл шимшрэн уйлах үе байдаг.

Ингээд биччихсэн хойноо харсан чинь энэ сэтгэгдэл зөвхөн киноны бүтээлчдээр хязгаарлагдахгүй бололтой санагдаад явчихлаа.

Зургийг эх сурвалж: интернэтээс (http://www.indiaeducation.net/careercenter/masscommunication/film-making/)

Тинэйшиус ди - ӨРГӨЛ

Жак Блак ер нь күүл гар л даа. Байгаа байдал, тоглож байгаа кинонууд энэ тэр гээд л. Энэ дуун дээр гэхэд л зүгээр үлгэр ярьчихаж байгаа мөртөө ёстой хүүрнэн өгүүлнэ гэдэг шиг л балай авч байгаа юм. Үүнийг эс өгүүлэн үлгэрийг ярих ину:

ӨРГӨЛ

"Энэ бол дэлхийн хамгийн гоё дуу" өргөл. Эрт дээр үед манай энэ дүү Кайл бид хоёр урт гэгчийн замаар хамтдаа замын унаанд дайгдчих санаатай явж байлаа. Гэтэл гэнэт гялалзсан гялгар чөтгөр замын голд гараад ирэв. Тэгээд тэр хэлрүүн:

- Ертөнцийн хамгийн гоё дууг дуулахгүй бол сүнсийг чинь залгиж орхино шүү.

Тэгэхээр нь Кайл бид хоёр хоёр биенээ нэгэнтээ хараад, - Тэгье ээ, л гэлээ. Тэгээд толгойд орсон эхний дууг тоглож эхлэсэн нь харин яг дэлхийн хамгийн шилдэг дуу байж таарсан юм. Үнэхээр дэлхийн хамгийн гоё дуу байлаа. Нүд рүү минь хараад л үнэнийг мэдэж болно. Нэг дээр нэгийг нэмээд хоёр, ахиад нэгийг нэмбэл гурав болно гэдэг шиг л яахын аргагүй хувь тавилан байсан юм. Буман жилдээ ганц удаа ч юм уу наран гялайж, саран гийгүүлээд, өвс ургамал нахиалдаг. Муу адгуусны манарсныг хэлэх хэрэг ч байхгүй биз. Шөвгөр үзүүртэй сүүлээ шавхуурдаад л нам болов. Тэгээд биднээс асууруун:

- Сахиулсан тэнгэрүүд үү, таануус?

Хариуд нь бид:

- Үгүй чиш. Бид бол хүмүүс.

Рок. Энэ бол дэлхийн хамгийн шилдэг дуу биш ээ. Зүгээр л дуун өргөл. Дэлхийн хамгийн гоё дуугаа санаж чадахгүй байгаа. Үгүй ээ, үгүй. Тэр л хорвоогийн хамгийн гоё дуу байсансан. Экээнь охсон тэр нэг дуу хорвоогийн хамгийн сайхан дуу байсан юмсан. Хамгийн сонирхолтой нь юу гээч найзууд аа. Тэр нэгэн шөнө бидний дуулсан дуу одоогийн энэ дуунаас тэс ондоо байж билээ. Энэ бол зүгээр л дуун өргөл. Итгэж үзээрэй. Ай нөхөр минь чи тэнд байсан ч болоосой. Саналыг чинь сонсохсон. Ай сда. Бурхан минь. Бурхны авралаа гэж. Зогсож чадахгүйдээ бүр гайхаж орхисон доо.

Гээд үлгэр дуусвай. Дууны дундуур Жак Блакийн далжиганаж байгаа, ярианы өнгө өгсөж уруудаж байгаа нь үнэн донжтой. Арын бусад зэмсгүүд ч үнэхээр гоё. Марзганаад байгаа юм шиг мөртөө мангар сериүс. Тэртэй хоёр мянгаад оны эхээр Тинэйшиус дитэй, тэр тусмаа энэхүү Өргөлтэй, танилцуулсан "үүлэн үст" хэмээх мэргэн бууч Мэрсэр Хадбаатар анддаа талархаж явдгаа үүгээр илэрхийлсү.

Хөөе! Энд хүн байна уу?

Хөөе! Энд хүн байна уу? Сонсож байвал толгой дохиорой. Гэрт хүн байна уу? За, тайвшир даа. Чамайг жаахан гунигтай байгаа гэж сонссон. Гунигийг чинь нимгэлээд өгье. Дэмнээд босгоод өгье. Уужим амьсгаа аваад жаахан тайвширчих. Юу болсныг надад ярь. Бүгдийг нь хэрэггүй, зүгээр л юу болсныг товчхон л. Бас хаана чинь өвдөж байгааг.

АНИРГҮЙН ЧИМЭЭ

Саймон Гарфункел хоёрын гайхамшигтай дуунуудын нэгийг гэнэт монголчилмоор санагдаад. Дууны үг англиараа хавсаргасан бичлэгийн тайлбар хэсэг бий.

АНИРГҮЙН ЧИМЭЭ

Түнэр харанхуй – миний анд,
Тухлан ярилцахаар би ирэв, ахиад л.
Чимээгүй сүүдэгнэх нэгэн үзэгдэл бүртийсээр
Чивэлт үрээ унтах зуур минь үлдээн оджээ
Тархинд суулгасан өнөөх үр нь харин
Тэндээ байсаар л
Аниргүйн чимээн дунд.

Тавгүй зүүдэнд би ганцаар
Бүдэг гэрлийн цагирган бүрхүүл доогуур
Хүрмээ чийгтэж, зах нь хайртал
Туучин алхав чулуун замаар.
Элдэв өнгийн эрээн гэрэл
Эгээтэй л нүдийг минь нэвт сүлбэсэнгүй
Шөнийн харанхуйг зуран хуваасан тэр гэрэл
Аниргүйн чимээг нэвтлэн алдана.

Бялхан цацрах тунгалаг гэрэлд
Буман хүмүн, магадгүй бүр их,
Бүхнийг үл өгүүлэн ярилцаж,
Бусдыг анирдалгүй бүгдийг сонсож,
Сэтгэл шингээгүй дуу бичицгээвч
Харин, ганц үг ган хийж
Аниргүйн чимээг хөндөж эс зүрхлэнэ.

“Тэнэгүүд” хэмээн би уурлав.
“Тахал мэт тархдаг нам гүмийг
Та нар эс мэднэ үү.
Үгийг минь сонс, хичээл болно.
Гарыг минь барь, таныг түшье”
Хэлэх үг минь чимээгүй дусал мэт унав
Аниргүйн чимээнд цуурайтан одов.

Харин хүмүүс бөхийсөөр, залбирсаар
Эрээн гэрлэн хиймэл бурхаддаа.
Түүнээс гарах гэрлэн дохио анивчсаар
Үг үүсгэж анхааруулан гэрэлтэж
Ийн хэлрүүн:
“Зөнч мэргэн үгсийг
Сийрүүлэн бичив.
Хонгилын хана, түрээсийн танхимд
Аниргүйн чимээнд аяар шивнэтүгэй”

Hello darkness, my old friend
I've come to talk with you again
Because a vision softly creeping
Left its seeds while I was sleeping
And the vision that was planted in my brain
Still remains
Within the sound of silence

In restless dreams I walked alone
Narrow streets of cobblestone
'Neath the halo of a street lamp
I turned my collar to the cold and damp
When my eyes were stabbed by the flash of a neon light
That split the night
And touched the sound of silence

And in the naked light I saw
Ten thousand people maybe more
People talking without speaking
People hearing without listening
People writing songs that voices never shared
No one dared
Disturb the sound of silence

"Fools," said I, "you do not know
Silence like a cancer grows
Hear my words that I might teach you
Take my arms that I might reach you"
But my words like silent raindrops fell
And echoed in the wells of silence

And the people bowed and prayed
To the neon god they made
And the sign flashed out its warning
In the words that it was forming
And the sign said "The words of the prophets are written on the subway walls
And tenement halls
And whispered in the sound of silence"

Филип Дормер Станхоуп

18 дугаар зуунд амьдарч байсан Филип Дормер Станхоуп гэж нэг хүн байжээ. Английн сурвалжит угсаатан, тодруулбал Честерфилдийн гүн хэргэмтэй энэ эрхэм өөрйн хүүд хандан "Letters to His Son on the Art of Becoming a Man of the World and a Gentleman" буюу монголчилбол "Дэлхийн хүн болон боловсон эр болох урлагийн тухай хүүдээ бичсэн захидлууд" хэмээх номыг бичжээ. Өдгөө уг номд гарах олон үгсийг хүмүүс эш татан сургамжлах болсон байна. Би ч бас дутахгүй санаатай зарим үгсийг нь монголоор ийн сийрүүлвэй.

“Whatever is worth doing at all is worth doing well.”
Хийвэл зохих аливаа үйлийг сайн хийгүүштэй. Манайхаар бол хийсэн шиг хий л гэж.

“Never seem more learned than the people you are with. Wear your learning like a pocket watch and keep it hidden. Do not pull it out to count the hours, but give the time when you are asked.”
Хамт байгаа улсаасаа илүү мэдлэгтэй харагдаж огт болохгүй. Өөрийн мэдлэгээ халаасны цаг шиг л хадгал. Цаг хэр явсныг мэдэх гэж байн байн гаргаж харах хэрэггүй. Харин асуусан үед нь цаг хэлж өгч бай.
Манайхаар бол мэдэмхийрээд байлгүй хэрэгтэй үед нь хэлээд өгчихөж бай гэх маягийн.

“Be wiser than other people if you can; but do not tell them so.”
Болж өгвөл бусдаас ухаалаг бай, гэхдээ тэрнийгээ битгий илэрхийл.

“Idleness is only the refuge of weak minds, and the holiday of fools.”
Дэмий сэлгүүцэх нь дорой хүний тайтгарал, тэнэг хүний амралт болой.

“I recommend to you to take care of the minutes; for hours will take care of themselves. I am very sure, that many people lose two or three hours every day, by not taking care of the minutes.”
Хором бүрийн учрыг олж чадвал цагууд аяндаа өөрсдөө цэгцрээд ирнэ гэдгийг би батлан хэлье. Хормуудын учрыг олж чадаагүйгээс өдөр бүр хоёр гурван цагийг сул алддаг хүмүүс олон байдаг гэдэгт би итгэлтэй байна.

“Man cannot discover new oceans unless he has the courage to lose sight of the shore for a very long time.”
Эргийн барааг урт удаан хугацаанд алдах хэрийн зориг гаргахгүй бол шинэ далайг нээнэ гэж огт үгүй.

“Young men are apt to think themselves wise enough, as drunken men are apt to think themselves sober enough.”
Залуус өөрсдийгөө хангалттай ухаантай гэж бодох нь согтуу хүн өөрийгөө эрүүл байна гэж бодохтой ижил.

“Advice is seldom welcome and those who need it the most like it the least.”
Зөвлөгөөг талархан хүлээж авах нь ховор бөгөөд хамгийн их зөвлөгөө авууштай хүмүүс ч огт таашаах нь үгүй.

ХҮН УХААНТАЙ БАЙХ ЁСТОЙ!

Ухаантай хүн гэж их уншдаг, сайн боловсрол эзэмшсэн (ялангуяа хүмүүнлэгийн чиглэлээр бол), газар орон их үзэж, гадаадын олон хэлээр ярьдаг хүнийг хэлдэг гэх түгээмэл ойлголт бий.

Гэтэл эдгээрийг бүгдийг хангах хэрнээ огт ухаангүй, эсвэл аль нь ч байхгүй хэрнээ төрөлхийн ухаалаг хүмүүс байж болно. Ухаан гэж зөвхөн эрдэм мэдлэг биш харин бусдыг ойлгох чадварыг хэлдэг. Бусадтай маргалдахдаа хүндэтгэлтэй хандах, хоолны ширээнд биеэ аятайхан авч явах, бусдад мэдэгдэлгүйгээр туслах (мэдэгдэхгүй байх нь маш чухал), хүрээлэн буй орчноо нандигнаж тамхины иш, тааруухан бодол зэрэг хог новш (тааруухан бодол бол яахын аргагүй айхтар хог новш юм шүү) тараахгүй байх гэх мэт мянга түмэн энгийн зүйлс нийлж байж ухаалаг болно.

Оросын Умард нутагт миний танил хэдэн тариачин амьдардаг байлаа. Жинхэнэ ухаалаг хүмүүс гэж тэднийг л хэлэх байх. Орон гэр нь үнэхээр нямбай, цэвэрхэн. Сайхан дуу хуурыг дуртайяа сонсчихдог. Болсон явдал, хөгтэй зүйлсийг хуучлах дуртай. Ахуй амьдрал нь жигдэрсэн тайван. Найрсаг бөгөөд зочломтгой. Зовлонд учирсан, баярлаж хөөрсөн нэгнээ чин сэтгэлээсээ ойлгож ханддаг тийм л хүмүүс байдаг сан.

Ухаан гэж бусдыг ойлгох, мэдрэх, хорвоо ертөнц болоод хүний араншинд хүлээцтэй хандах чадварыг хэлдэг билээ.

Дмитрий Сергеевич Лихачев, “Сайн, сайхны тухай захидал” номын хэсгээс

I disapprove of what you say, but I will defend to the death your right to say it

"I disapprove of what you say, but I will defend to the death your right to say it'' (Хэлэх үгийг тань эс таалавч түүнээ хэлэх эрхийг тань хамгаалсаар үхэхэд би бэлэн) хэмээх сүрт үгийг Францын алдарт зохиолч Вольтерыг хэлсэн гэж ихэнх хүмүүс үздэг боловч энэ үгийг түүний бичсэн аль ч зохиол болон гар бичмэлээс нь олж чадаагүй билээ. Тэр нь ч аргагүй юм. Түүний зан чанарыг тодорхойлон бичихдээ энэ эшлэлийг өөр нэгэн зохиолч бичсэнийг Вольтерын хэллэг хэмээн андуурах болжээ.

Энэ хэлцийг анх “Вольтерын нөхөд” (The Friends of Voltaire, 1906) ном дээр тухайн үед Стивэн Ж. Таллентайр (Stephen G. Tallentyre) гэсэн утга зохиолын нэрээр туурвиж асан зохиолч эмэгтэй Эвэлин Биатрис Холл (Evelyn Beatrice Hall) хэмээх зохиолч эмэгтэй бичжээ. Тус номын 7 дугаар бүлэгт Францын нэрт гүн ухаанч, зохиолч Клод Адриэн Хэлвэтиүсийн (Claude Adrien Helvetius, 1715-1771) тухай бичихдээ ихэд найрсаг, өгөөмөр сэтгэлтэй бөгөөд авъяас билэг ч төдий муу биш гэхчлэн дүрсэлж байв.

Гүн ухаанчийн талаар жаахан дэлгэрүүлэхэд, мань эр өөрөөсөө эгчмэд бүсгүйтэй гэрлэж, ядуу борлог амьдрахаар сонгож, аз жаргалтай байсан боловч гүн ухаанчийн хувиар алдар олох гэсэн бүтэлгүй хүслээсээ болоод хамгаа үрэн таран болгосон хүн байжээ. 1758 онд тэрээр “De l'Esprit”-ээ нийтлүүлснийг нь Холл “Оюун ухааны тухай” (On the Mind) хэмээн хөрвүүлсэн ба Холлын бичсэнээс үзвэл хүний ухамсар дорой байхын шалтгааныг нийгмийн нөхцөл муу байхаас хамааралтай гэж үзээд хүмүүсийг үндсэндээ амьтад бөгөөд ухамсар гэдэг ухагдхууныг ерөнхийд нь ихэд шүүмжилсэн бүтээл байсан бололтой. Бүгдээрээ л үүнийг нь эсэргүүцэв. Гүн ухаанчдын зарим нь, сүмийнхэн бүгдээрээ, тэгээд төрийнхөн. Ямар ч гэсэн бүхний анхаарлыг өөртөө татаж чаджээ. Вольтер юуны түрүүнд гайгүйхэн болох найдлагатай байсан шавьдаа урам хугарснаа зарлалаа. Ялангуяа Крэбэльон, Фонтэнэл зэрэг зарим ядмагхан сэтгэгчидтэй зүйрлүүлсэнд нь ихэд эгдүүцсэн байна. Боловсорсон сэхээтний хүрээлэл дундаа нэлээн шүүмж дагуулан явсаар хэд хэдэн сар төрийнхний анхаарлаас зайдуухан байжээ.

Гэтэл тэрнийг нь Дауфин уншчихаж. (Францын дауфин буюу Dauphin de Viennois гэдэг нь хаан ширээний угсаа залгамжлагчийг хэлдэг байна.)

Түүний хэвлэн нийтлэх эрхийг цуцалж, өнөөхийг нь хянан тохиолдуулж хэвлэн нийтлэх зөвшөөрөл өгсөн хүнийг ч ажлаас нь хөөжээ. Эрх мэдэлтнүүдийн дайралт ар араасаа давалгаалсаар, 1759 оны 1-р сарын 31-нд Пап лам буруушааж, дараа нь 2-р сарын 6-нд Парисын парламентаас шүүмжилж, эцэст нь Вольтерын “Байгалийн хууль”-ийн адилаар 2-р сарын 10-нд номыг нь нийтийн өмнө шатаасан байна.

Төр засагтай тэрсэлдсэн аливаа зүйлс маш сайн байдаг байж таарна гэсэн нийтлэг зарчмын дагуу энэхүү шийтгэлээс болж Хэлвэтиүсийн гүн ухаанчийн байр суурь тухайн үеийнхний дунд ихэд тархаж, нөхрийн нэр хүнд ч эрс өссөөр оюунлаг элитүүдийн хүрээнд оруулж орхижээ. Протестант Герман, Англичуудын дунд ч нэр нь ихэд тархсан юм.

Холл ийн бичжээ:

... Номыг нь үзэн ядаж, Хэлвэтиүст таагүй хандаж асан хүмүүс түүнийг тойрон хүрээлж эхлэв. Вольтер түүний санаатай болон санаандгүй учруулсан хохирлыг нь уучилсан. Ном шатаасан явдлын талаар сонсоод тэрээр “Нэг муу омелетны юунд нь болсон юм!” хэмээн уулгалав. Хийсвэр хөнгөмсөг шалихгүй хүнийг юунд ингэтэл хүндээр шийтгэнэ вэ? Вольтерын аяг яг тэр үед “Хэлэх үгийг тань эс таалавч түүнээ хэлэх эрхийг тань хамгаалсаар үхэхэд би бэлэн” гэх маягтай байлаа. Гэвч тун удалгүй "... Оюун ухааны тухай дээр Локэ (John Locke) дээрхээс илүү, эсвэл Хуулийн амин сүнс (Montesquieu) дээрхээс илүү материализм байна гэж байхгүй..." хэмээн шуугиулсаар орж ирсэн нь зөвхөн Вольтероос л гарах зан билээ.

“Нөхөд” эрдэм шинжилгээний бүтээл биш хэдий ч Холл уг ном дээр яриа болон бичвэр эшлэх, эсвэл хүний тухай өөрийн дүгнэлт, бусдын яриаг бичихдээ харьцангуй эмх цэгцтэй ялгаж байсан. Тиймээс дээрх үгийг Вольтерын аашийг тодорхойлсон өөрийнх нь үг гэвэл үнэнд хавьгүй дөхүү байх болов уу. энэхүү тодорхойлолтын араас Вольтерын хэлсэн үгийг үргэлжлүүлэн бичсэнээс болоод уншигчид төөрөлдсөн байх магадлалтай.

Аль нь ч байлаа гэсэн энэ үг их сайхан хэллэг байсан тул хүн бүр эшлэх болж анх бичсэн хүн нь биш хүмүүсийн сайн мэддэг нэр энэ үгийн эзэн болжээ.

Холл сүүлд, Вольтерын Хүлцэнгүйн тухай эсээн дээрх “Өөрөө бод, бас бусдад тэгэх боломж олгож бай” гэсэн үгсийг утга дагуулан өөрчилсөн гэдгээ хэлсэн билээ.